Lees het of niet - De film Fuori

Boven staan twee tassen die mijn vader me gaf. Er zitten denk ik hoofdzakelijk knipsels in, hoofdzakelijk uit de kranten van begin jaren zestig, het Concilie. Mijn vader is nu vijf jaar dood, maar ik heb nog nauwelijks in de tassen gekeken.

Heel anders is het in de film Fuori. De volgeschreven bladen van schrijfster Goliarda liggen in een kist. Vriendin Roberta blijft een keer bij haar slapen en kijkt stiekem in de kist. Later in de film geeft ze Goliarda een koffer met allemaal brieven en documenten. Goliarda maakt de koffer open en begint meteen te lezen. Ze gaat er zo in op dat ze niet merkt dat Roberta is weggeslopen.

Ik vraag me af of je die tassen, kist of koffer niet kunt zien als een zwarte doos, het beeld van filosoof Michel Serres voor het collectief dat uit elkaar gaat en elkaar weer tegenkomt, los vast los vast, verwisseling van posities. Als je er zo naar kijkt loop ik weer binnen bij de film. Goliarda blijft vijf dagen in de gevangenis, waar ze in contact komt met het criminele milieu, waartoe ook Roberta behoort. Die gevangenis is ook een zwarte doos. De vrouwen leven onder spanning, maar ineens is er actie, steunen ze een vrouw die een maandje weg wil. Ze verwonden haar, de pleuris breekt uit en de vrouw mag een maandje naar het ziekenhuis.

Het beeld van die zwarte doos blijft geheimzinnig. Is het een gebouw, of eerder een metafoor? Dan kun je, zoals in de film, buiten (fuori) zijn terwijl je er toch in bent. En op verrassende momenten kun je er ineens in terechtkomen. Zo staan ze later in de juwelierszaak van die vrouw die een maandje naar het ziekenhuis kon. Goliarda duwt tegen een spiegel, die een deur blijkt te zijn en komt terecht in een badkamer. Daar staan de vrouwen even later gezellig te douchen.

Heel simpel gezegd, de ervaring dat je weg kunt geeft je een gevoel van vrijheid. Dat moet mijn vader ook hebben gevoeld toen hij in de krant las over dat Concilie. Aan de ene kant geeft het je hoop, want ineens zou zomaar alles kunnen, priesterschap voor vrouwen, opheffing van het celibaat. Aan de andere kant wil je lezen, schrijven, bewaren, opbergen, doorgeven aan je zoon. Het is toch een soort geheim dat je gesloten wil houden, een zwarte doos dus.

Misschien ook daarom gaan we naar een bioscoop. We weten niet of de film wat is, we lopen naar binnen en lopen dan ineens die zwarte doos in. Nu zijn we zelf dat geheim, opgeslokt door wat er gebeurt en wat er niet gebeurt op het scherm.

Ik meen nu ook ietsje beter te begrijpen waarom dit zelfs kan worden opgevat als het geheim van de politiek, of zoals Agamben zegt, het lichaam van de politiek. Je zit daar, bent alleen nog maar lichaam, je geest is tijdelijk overgenomen. Er gebeurt niet echt iets. De film had ook een andere kunnen zijn. Toch is er die spanning die heen en weer schiet, van het scherm naar de acteurs en van de acteurs naar jou. Een vrouw in de gevangenis zegt tegen Goliarda: 'Geef toe dat je een politieke gevangene bent, ik weet dat, want je drinkt geen wijn!' Later liggen ze te worstelen op het binnenplein, en weer later worden ze bevriend, enigszins.

Er bestaat een mythe van de schrijver, dat die zo schrijft dat je nieuwsgierig wordt. Ze legt alles uit, wat politiek is en wat niet. Fuori zou je bij die schrijver moeten brengen, in dit geval Goliarda Sapienza, die bekend is om haar boek L'arte della gioia (de kunst van het genot). Zo worden we binnengeleid in haar idee dat je beter contact kunt hebben met het rauwe volk van de gevangenis dan met de intellectuele elite. Maar je kunt er dus ook anders naar kijken. De film is ook maar weer een film, en niemand gaat dat boek lezen. We blijven gezellig eten en genieten nog even wat na. Wat een maffe vrouwen, met al die whiskys op die terrassen in Rome en die dolle rit in die gestolen auto. En eigenlijk is die schrijfster een beetje saai.

Zo dus leef ik voorlopig zonder in die tassen van mijn vader te kijken. En schrijf ik maar weer mijn blog.

De tuin van mijn vader - Gospodinov

Waar ik in deze blogserie over mijn vader nog niet over had nagedacht was zijn relatie met de tuin. We hadden wel een tuin, maar die stelde eerlijk gezegd niet veel voor. De voortuin was een grasveldje met een Japanse kers, en eromheen een paar bloembedjes. Aan de achterkant, die ook een verdieping lager was, lagen tegels. Toch was er een tuin, en wel bij zijn ouders, bij Hoensbroek. Daar lag een flinke tuin, en mijn vader voelde zich daarvoor verantwoordelijk: der gaat, iemand moest die tuin bijhouden, met van alles erin, groenten ook, het had nooit zo mijn interesse.

Het heeft daarom iets glibberigs als ik door omstandigheden word aangespoord om te denken over de tuin van mijn vader. De tuin van mijn vader, dat is dus de tuin van zijn ouders. En zijn relatie ermee was verantwoordelijkheid, plichtsgevoel. Dat zal ook verklaren waarom ik me op mijn beurt verplicht voel om een blog te schrijven over zijn relatie tot de tuin.

Aanleiding is het autobiografische boek van Georgi Gospodinov, De dood en de tuinman, waarin hij een loflied op zijn vader schrijft, rondom zijn sterven. Raar eigenlijk, die titel, want wij kennen het gedicht van Van Eyck, De tuinman en de dood (zie hier dat gedicht). Het Bulgaars zegt 'Gradinaryat I smurtta', de tuinman komt er toch echt als eerste. Die opvallende keuze van de vertaler en uitgever wordt niet uitgelegd, en verklaar ik maar uit zorg dat we het boek niet verwarren met het gedicht. Maar verwarring is nu eenmaal een gegeven van het leven, jongens. Het is de keerzijde van verbindingen en relaties.

Zo moest ik wel meteen al aan het gedicht denken toen ik het boek kreeg, het gedicht dat mijn vader van buiten kende en vaker declameerde. Ik dacht daarbij nog niet aan de dood, en ook niet aan de tuinman, maar wel aan het optreden van mijn vader, die graag de aandacht ving met verhalen en gedichten (zie ook deze blog). Dat was zeker ook een karaktertrek van de vader van Gospodinov. Ik moet ook nog aan een andere dichter denken, de vriend van mijn dochter Frederiek. Van hen kreeg ik het boek cadeau. Hij heet Giorgos, en heeft dus dezelfde patroonheilige als Georgi Gospodinov. Hun feest is op 6 mei, toevallig ook de verjaardag van mijn peetoom Math zaliger, wiens dochter (zaliger) woonde in het ouderlijk huis van haar en mijn vader. De keten van associaties en verwisselingen brengt me zodoende weer bij die gaat die mijn vader bijhield, en blijkbaar moet ik daar iets mee.

Daarmee heb ik de link met de thema's personae (masker, optreden en persoonsverwisseling) bevestigd. Daarnaast zoek ik ook in deze serie steeds de link met persona in de minder gangbare afleiding van het Etruskische Phersu, de halfgod die kwam optreden bij lijkenspelen (zie deze blog). Ik zie bij Gospodinov zelfs een passage waarin hij het verschijnen van zijn vader tussen hemel en onderwereld beschrijft, als hij op het vliegtuig naar India stapt:

Mijn vader verschijnt onmiddellijk, zonder kennisgeving. Hij kan nu rustig met mij overal naartoe vliegen, hij loopt probleemloos door de scanner, wacht tot ze mijn koffer hebben gecontroleerd, steekt achteloos een sigaret op (ondanks het rookverbod), hangt rond met de elegantie van de reiziger zonder bagage. (...) Het gebeurt ook weleens dat hij verschijnt via de gezichten van andere mensen, die zijn gezicht overnemen, of via gebaren of een bepaalde manier van lopen die aan hem doet denken. (p.25-26)

Je zou daarom het boek van Gospodinov kunnen lezen als een omgekeerde Freud. We brengen onszelf in problemen doordat we niet doorhebben dat mensen onze vader representeren, maar bij Gospodinov schenken onze vader ons, en wij aan hem, een gezegend leven na de dood wat ons kan helpen bij onze problemen.

Ik overdrijf een beetje, het boek is zeker ook een wanhoopskreet. Gospodinov weet niet goed waar hij met zijn rouw naartoe moet: 'Mijn vader is gestorven. Ik weet niet wat ik moet doen.' (219). Maar het een roept het ander op, het verdriet zoekt troost, en daardoor word je weer aan je verdriet herinnerd. Waardoor er meer aan de hand is dan rouwverwerking is doordat er vertrouwen is, het vertrouwen dat Gospodinov afleest van een icoon van de heilige Georgi, Sint Joris. Het is goddorie bijna religie.

Kunnen we nog betekenis destilleren uit die volgorde in de titel, eerst de tuinman, dan pas de dood? Ja, denk ik, en wel aansluitend bij het voorafgaande, de ervaring van de dood en het verdriet. Ik lees de eerste zin van het boek: 'Mijn vader was een tuinman. Nu is hij een tuin.' (p.9) Het mooie van een tuin is dat die ons kan overleven. We kunnen de zinnen zo interpreteren dat de tuin voor de dood komt en na de dood. De dood is de tuin. Het boek had dus ook 'De tuinman en de tuin' kunnen heten. Georgi heeft verdriet om de kersenboom die zijn vader heeft geplant en die hij zelf niet meer kan zien. Die kersenboom maakt duidelijk dat het verdriet misschien wel kleiner wordt in de loop van de tijd, maar belangrijker is dat het voortduurt, tot in de toekomst: 'De dood is een kers die rijpt, zonder jou.'

Nu weet ik weer een beetje beter wat me te doen staat. Ik moet schrijven, deze blogs zijn een tuin waarin woorden opkomen en weer verdwijnen. Beetje wieden, beetje plukken, en vaak ook helemaal niets doen. Voltaire zei dat we ons tuintje moesten verzorgen, maar Gospodinov denkt daarbij meteen aan het enorme huis van Voltaire, die de verzorging van zijn tuin overliet aan zijn dienaren. Zo is het, de woorden zijn niet van ons, we horen ze van anderen en schrijven ze op. Zo is Gospodinovs vader ook een beetje mijn vader.

Isfahan International Airport

 

 

Het gordijn

Soms lijkt het of een gordijn alles samenhoudt. De problematiek heeft slechts zijdelings te maken met mijn vader, alhoewel ook weer niet helemaal niet. Hij was het die ooit die LP kocht van de oneman show van Toon Hermans, die wij kinderen vol verwondering opzetten. Toon Hermans, toch de komiek van het gordijn, en in die zin alleen al een persona, een toneelmasker dat openlaat hoe je verweven kunt zijn met het onzichtbare, het mysterie.

Voor wie het niet (meer) weet, Toon kon de hele tijd naar dat gordijn staan turen en daar zo'n beetje over staan filosoferen. Maar dan weer zo dat je ofwel in een deuk lag, of je ging verwonderen over Toon, dat hij dit deed, ofwel dat je je ging verwonderen over de mensen die zich over zoiets konden verwonderen, of erom konden lachen. De persona verspreidde zich kortom over alles en iedereen, het gordijn dat voor alles hing was ineens zelf wat. Met als klap op de vuurpijl dat bijzondere aspect dat wij dat gordijn niet eens zagen. Het was die LP, we hoorden wat gelach of gepraat, of helemaal niks.

Gisteren dook het gordijn op bij het programma Binnenstebuiten (geniale titel) waar Valentijn een rijk oud huis in Haastrecht uitlegde. Je dacht bij de entree dat het neoclassicistisch was, maar het gordijn verraadde de negentiende eeuw. Zo, die zat. Het gordijn brengt iets aan, interpreteer ik maar even, van golving en zachtheid in de wat harde, verticale, koude structuren. In een binnenvertrek werd het nog nadrukkelijker. Het gordijn hing voor de deur en was volgens Valentijn bedoeld om die deur aan het zicht te onttrekken. Je kunt blijkbaar alleen echt gezellig met elkaar verkeren zolang er geen deur is, of zolang die deur er schijnbaar niet is.

En zojuist dook die deur dan weer op in de roman Satanstango van Krasznahorkai (nobelprijs ja), waardoor we ook het gordijn misschien weer anders begrijpen. Hij heeft het over wanhoop 'over het feit dat achter de dingen koppig andere dingen opdoken en dat ze boven de horizon niet meer met elkaar samenhingen. Ze waren als een voor altijd opengelaten deur, een slot dat nooit meer openging. Een spleet, een kier.' (p.107) We vergeten dan alweer bijna dat de verteller het heeft over de 'polskloppingen van de oktobernacht', met regen en golvingen, kloppingen, die deze wanhoop moesten versluieren. Ik zou dat wel een gordijn durven noemen. Ik laat nog in het midden of je die hele roman van Krasznahorkai kunt opvatten als zo'n gordijn, met zijn kloppende, golvende zinnen.

Als de dingen boven de horizon niet meer met elkaar samenhangen, ben je al gauw geneigd je blik omlaag te richten, naar de aarde en het onderaardse. Mijn vader werkte, laten we dat niet vergeten, bovengronds, maar moest de salarissen administreren van de mijnwerkers en daar moest de opbrengst vandaan komen waarmee we ons konden verwarmen en naar die LP luisteren. Na de mijnsluiting stelde mijn vader zich in dienst van de Stichting Samenlevingsopbouw, die je wat mij betreft gerust mag opvatten als een gordijn in het verpulverende Oostelijke Mijnstreek. Steeds zijn er mensen die er bijvoorbeeld zorgen voor zorg, voor enorme muurschilderingen. Er is wel wanhoop, maar mijn vader zei dat je nooit bij de pakken moest neerzitten.

In de naam van mijn vader Jozef - Bij het lezen van Thomas Mann

Een naam kun je tot op zekere hoogte als persona beschouwen, in de gebruikelijke zin, als masker waaraan je een rol of identiteit kunt aflezen. Het is wel een bijzonder masker, of hij zegt iets bijzonders over het masker wat er altijd al in zat, omdat de naam wordt gegeven terwijl je nog niemand bent. Daarmee suggereer je dus eigenlijk dat je wel al iemand bent, want je hebt al een naam.

Mijn vader heette Leonardus Josephus Simons. Ik moest dit jaar aan die eerste naam denken toen de nieuwe paus zijn naam koos. Mijn vader keerde zich tegen de pausen omdat ze de morele vooruitgang tegenhielden, met name het priesterschap voor vrouwen. Wel heb ik hem positief horen praten over de encycliek Rerum novarum ('Revolutie'), en die kwam eind negentiende eeuw van paus Leo XIII, over de noodzaak iets te doen aan de slechte omstandigheden van arbeiders.

Zijn tweede naam Josephus had waarschijnlijk te maken met een familielid naar wie hij vernoemd moest worden. Josephus is ook de patroonheilige van de gezinnen, en mijn vader zou later zijn naam eer aandoen door zich buiten zijn werk bovengemiddeld aan zijn gezin te wijden. Je zou ook kunnen zeggen dat de naam Josephus mijn vader eer aandeed, alleen was het nog even wachten tot de tijd er rijp voor was. De naam Jozef heeft de bijklank van een sukkel, die moet accepteren dat zijn vrouw zwanger is, maar niet van hem. Zoiets speelde nauwelijks bij mijn ouders, ook al was mijn moeder een tijdje verliefd op een priester.

Ik lees nu weer een roman van Thomas Mann, wat zeg ik, het zijn er vier, Joseph und seine Brüder, een serie waaraan Mann zo'n zestien jaar heeft geschreven. De aanleiding is weer eens een tip van Eric Bolle. Maar het past ook wel mooi bij die kerststallen, waar de nieuwtestamentische Jozef braaf op de achtergrond staat te kijken naar de vrouw met baby die de aandacht trekt.

In een lange aanloop bij Mann gaat het lang over de vader van de oudtestamentische Jozef, Jaakob. Hij gaat op de vlucht nadat hij door het plan van zijn moeder door misleiding de zegen heeft ontfutseld aan zijn vader Izaak, en op de vlucht moet voor zijn tweelingbroer Ezau die de zegen al was beloofd. Ja, het is allemaal niet fraai wat er gebeurt in die Bijbel, en mijn vader vertrouwde dat Oude Testament voor geen meter. Hoe dan ook, Jaakob komt terecht bij zijn oom Laban in het verre oosten, en gaat voor hem als veehouder werken. Hij wil graag de knappe dochter van Laban huwen, Rachel. Complicatie is dat zij niet de oudste is, en dat de minder knappe Lea moet worden gepasseerd. Laban speelt het spel fair maar hard, Jaakob moet maar liefst zeven jaar zijn werk doen om Rachel te verdienen, maar dan krijgt hij Lea er gratis bij.

Dan komt het zinnetje dat me te denken gaf: 'Puur wachten is marteling.' Reines Warten ist Folterqual. Het trof me omdat het wel klopt. Als je zeven jaar lang denkt aan de beloning, dan duurt dat te lang. Een truuk die Jaakob inzet is dat die periode door het getal zeven suggereert dat het om zeven dagen gaat. Maar het verschil is domweg te groot, de truuk helpt niet. Ik kan het weten, want ik moet nu drieënhalf jaar wachten op mijn pensioen, en heb maar besloten om - hoewel ik ook eerder kon stoppen - toch maar wat te blijven werken. In een prachtige innerlijke monoloog bedenkt Jaakob iets geniaals. Eigenlijk, zegt hij, is het maar goed dat het zo lang duurt, want dan ga je aan het werk en vergeet je dat je wacht. Een halfuur wachten kan een ergere marteling zijn dan zeven jaar. Maar eigenlijk is het ook weer goed dat hij werkt als herder. Tijdenlang hoeft hij niets te doen, zodat hij toch weer kan wachten. Wachten wordt zo de 'grondbas' van zijn leven. (Hoe het verdergaat weet ik nog niet, maar mijn schrijven is wellicht ook zoiets, ik kan niet wachten tot ik de romans uit heb, en dood de tijd alvast met schrijven erover. Corrigeren kan altijd nog.)

Ik vermoed wel dat die zeven jaren op een of andere manier vooruitwijzen, zoals ook in de Bijbel, naar de zeven vette en zeven magere jaren van de droom van de farao, die Jozef weet uit te leggen. Je moet in de vette jaren sparen voor de magere jaren. Die hele Bijbel blijkt zo een handboek voor het kapitalisme. Hoe kun je de steun van God zo gebruiken dat je er het meest op verdient?

En zo kon mijn vader doordat hij handig was met rekenen en belastingen al met pensioen toen hij zestig was, en hield hij er een flink bedrag aan over. Meer dan zijn zwager die hoogleraar was, met zijn dikke huis met zwembad in Zuid-Frankrijk. Zo'n sukkel is die Jozef dus ook weer niet.

In de romans van Mann speelt zeker ook de identiteit. De strijd tussen Jaakob en Ezau herhaalt de strijd tussen Kaïn en Abel, en later komt Jozef ook in conflict met zijn broers. Zo kunnen we de geschiedenis beleven als een oneindige groei naar het verleden, wat er gebeurt heeft al ontelbare keren plaatsgevonden. Op mijn manier zal ik dus ook een Jaakob of Jozef zijn.

Wat me nu te binnen schiet is een herinnering van toen ik tien was. Ik leed aan een messiascomplex, ik dacht dat ik een heel bijzondere roeping had in deze wereld. Dat kon ik maar beter verborgen houden, want ik voelde wel aan dat mensen daar niet begripvol op zouden reageren. Het zal zeker verklaren waarom ik me nu nog liefst gedeisd houd, om niet voor arrogant te worden versleten. Met mijn broers heb ik inmiddels wel weer een prima verstandhouding overigens. En altijd kan de roep klinken om in actie te komen, zoals bij mijn werk op school waar ik steeds meer taken en uren krijg (en ook salaris) vanwege mijn ernstig zieke collega.

Dat messiascomplex past helemaal bij Jozef, die droomde dat zijn broers als knipmessen voor hem bogen. Eigenlijk wel bijzonder hoe begripvol die broers op hem reageren. Ze willen hem eerst doden, besluiten daarna dat ze hem in een kuil gooien, en daarna weer om hem te verkopen aan een langstrekkende karavaan. Die blijkt overigens van de nakomelingen van Ismael te komen, die door Abraham was verjaagd. God schakelt die vervloekte en verjaagde broers steeds weer in om Zijn uitverkorenen, die hun uitverkiezing niet verdiend hadden, te redden.

Hallelujah.

Ezau en Jacob

Een Amerikaan in huis halen - Stillwater

We halen graag Amerikanen in huis. 's Avonds kijk ik graag een film, de films die op tv komen en die ik dan later in stukjes terugkijk. Zo kunnen we die massieve Amerikanen stukje bij beetje verorberen. Het is zeker gemakzucht wat meespeelt. We eten wat ons wordt voorgezet, en ze zetten ons dat voor omdat ze verwachten dat we dat eten.

Mijn vader kreeg ook een echte Amerikaan op bezoek, de soldaat Walter Baetzel met zijn vrouw, een paar decennia nadat hij in de oorlog bij mijn vader was ingekwartierd. Ik was nog klein, maar heb een vage herinnering dat ik de slaapkamer van mijn ouders inliep waar Baetzel met zijn vrouw lag, in het bed van mijn ouders. Later schreven ze nog brieven, met foto's. Hun dochter mocht met een mooi pakje aan meedoen met een optocht voor de president, daar in Wisconsin. En mogelijk ligt er nog iets van die briefwisseling bij de geërfde stapels van mijn vader. Toch eens een keer naar kijken.

De film die ik deze week terugkeek was Stillwater, van Tom McCarthy uit 2021. De Amerikaan die in huis gehaald wordt is Matt Damon (what's in a name). Hij is het type Trumpstemmer, met houthakkersbloes en cap. Zijn dochter was ooit bij haar ouders vertrokken naar Marseille om daar te studeren. Daar werd ze beschuldigd van moord en belandde in de gevangenis. Moeder pleegt zelfmoord, vader gaat naar Marseille om in de buurt van zijn dochter te zijn en om haar vrij te krijgen. Hij komt in contact met een Franse vrouw en haar dochter van negen. Ze halen hem in huis.

Het is wel praktisch. zo'n Amerikaan in huis, ruwe bolster blanke pit. De vrouw kan naar haar drukke werk en de Amerikaan kan de dochter van school halen. De film had zich nu rustig kunnen ontwikkelen zoals ook al die films van Amerikanen die naar Italië gaan. Ze zitten met zichzelf in de knoop en ontdooien door de mediterrane, levensvriendelijke sfeer van de Italianen, met hun sociale dingen, hun familie, hun eten en hun taal. Deels gaat de film ook wel in die richting. Maar de dochter van demon Matt kent haar vader een beetje, en ziet weer bevestigd dat hij fucks up everything. En helaas heeft zij dat weer van hem geërfd, ze is toch weer minder onschuldig dan we eerst dachten.

En zo worden we stukje bij beetje zelf verorberd. Leek het erop dat de aandacht verschoof naar die leuke Franse vrouw met haar geweldige dochter, naar het einde toe gaan we zien hoe alles blijft draaien om de Amerikaan. Dat hele Franse leven blijft maar een vage achtergrond, we zien wat korte losse fragmentjes, zo ongeveer als Matt het zag. Filmisch is daar iets voor te zeggen. Zo'n zwijgzame man, en het draait om zijn innerlijk, zijn ziel, het drama dat wordt gesuggereerd en uitgespeeld.

Maar het is een Amerikaan, een Trump-Amerikaan. Ze moeten ons niet meer, en we moeten nu zelf ook iets met onze aandacht voor die Amerikaan die we in huis halen. Waarom doen we dat, waarom hebben we dat altijd al gedaan? Gebruiken we de ogen van die Amerikaan om naar onszelf te kijken, om Europeaan te kunnen zijn? Dan helpt die Amerikaan ons niet echt, want aan het eind staat hij met zijn dochter in de armen, verenigd in hun spijt dat ze alles upfucken. En daarom naar de horizon kijken, richting west, in wezen, op hun patio in die luie stoel.

In deze blog ben ik weer hetzelfde aan het doen, ik dacht dat ik alles aan het verorberen was, maar ik zie nu hoe ik word verorberd. Interessant woord trouwens, verorberen. Heeft het iets met orbis te maken, de kring die bij de Romeinen de aanduiding was voor de wereld? Objectief is hier geen grond voor, maar een associatie kan zo zijn eigen leven leiden. Urbi et orbi, de zegen van de paus, tegenwoordig ook al een Amerikaan die we in huis hebben gehaald. We laten ons verorberen, ik laat me verorberen, misschien om ergens te verdwijnen. Misschien schakelen we de Amerikanen in om ons te verlossen van dat knellende gevoel dat we iets te doen hebben, hier, in deze wereld.

De voorlopige conclusie is dat we de Amerikanen in huis halen om ons voor te bereiden op de slaap, de dood. En wel als uitweg, als bevrijding. We hebben Amerikanen nodig die de boel opfucken, voor zichzelf en voor ons. Daarvoor sturen we onze Mark Rutte die kant op, en halen we Trump met alle égards naar Den Haag. Niet om ons te bevrijden, maar om alles op te fucken. Er moet iets in ons zijn wat daarnaar verlangt, naar die Demon.

Onze montfortaanse inslag

Nadenkend over mijn verhouding tot de cultuur (ja) verwondert me mijn ontzag. Waarom domineert die ervaring, terwijl ik op school leerde om kind van mijn tijd te zijn, dat wil zeggen modern en kritisch? Zeg ik kind, dan kom ik al gauw uit bij mijn ouders. Mijn moeder kwam van het land, wat in haar geval geen platteland was, in de heuvels, en omdat haar boerderij het novicenklooster van de franciscanen flankeerde. Vrolijkheid, armoede, relativering, niet per se ontzag dus. Dat moet ik meer bij mijn vader zoeken.

Hij vertelde me soms over de spiritualiteit die bij hem thuis domineerde, en te maken had met de montfortanen. Die orde is voor mij altijd raadselachtig gebleven, maar tegelijk ook vertrouwd. Een vluchtige kijk op wiki leert me dat de montfortanen vanaf hun ontstaan bezig waren met missionering, en wel van het platteland. Priester Montfort (1673-1716) richtte ook al vroeg het 'Gezelschap van Maria' op, wat ik in mijn jeugd terugzie in de Mariagrot in de tuin van mijn grootouders, waar mijn vader de letters Ave Maria schilderde. Later verlegde de orde zijn activiteiten naar Nyassaland, het latere Malawi. Daar werkten in mijn jeugd missionarissen die mijn vader kende, en die zijn zussen bezochten. Wij kregen tamtamtrommeltjes en speertjes die tante Ans meenam. Op zolder staan nog dia's van haar reizen.

Mijn vader had een klasgenoot die veruit de beste van de klas was, Huub Swertz, die in de orde intrad, en opgeleid werd in België. Later werkte hij in Borneo aan missionering. Voor deze vriend had mijn vader veel ontzag. Geleidelijk kreeg ik het idee dat de spiritualiteit van deze orde erg priesterlijk was, vanwege dat ontzag voor priester Huub. Maar mijn kleine onderzoekje leert me dat ik het breder moet zien. Het is de missionering die vooropstaat, gekoppeld aan de Mariaverering. Zo kon de orde bij haar ontstaan de Vendée vrijhouden van ketterij, zegt wiki, waarbij je vooral moet denken aan het Franse protestantisme (jansenisme).

Om mijn vader - en zo mezelf - beter te kunnen plaatsen volstaat deze erg katholieke invloed niet. Hij had ook een protestantse inslag, met zijn plichtsgevoel en moraal van goede bedoelingen. De montfortanen mogen dan de Vendée hebben gered, mijn vader hebben ze dus niet helemaal kunnen redden.

Terugkijkend op mijn leven moet ik het beeld van mezelf als kritisch filosoof herzien. Dat was bij nader inzien vooral een strategie om me van mijn vader te onderscheiden. Daaronder school het ontzag voor intelligente mensen en voor de cultuur. Dat wil ik graag overbrengen op anderen, en zo ben ik uiteindelijk beland in het onderwijs. Onderwijs is in de kern missionering, het enthousiasmeren van anderen om ze weerbaarder te maken voor foute invloeden.

Terugdenkend aan mijn tamtamtrommeltje kan ik nu een verband leggen met mijn eindeloze filosofische uitweidingen over het muziekinstrument. Het was een symbool voor opvoeding en enthousiasmering zoals Aristoteles dat ooit bedoelde, maar van nu af aan met een montfortaanse kleuring. Waar het bij Aristoteles vooral draait om socialisering, de invoeging in de polis, zie ik bij de montfortanen en mijn vader meer weerstand en verzet. Ik lees op wiki dat priester Montfort op verschillende plekken, zoals een opvanghuis voor bedelaars, in conflict raakte met de leiding en vertrok. Zo is mijn vader ook geleidelijk vertrokken uit de hele katholieke kerk, en ik uit de academie.

 

Verschijning van God

Het is al vaker gebleken hier, ik ben mijn vader. Lange tijd dacht ik nog dat ik mezelf zocht via mijn vader. Dat was ook best logisch. Dat verhaal van DNA enzo. Maar er waren ook steeds al aanwijzingen dat het veel verder ging dan dat. Neem alleen al die titel, die me ook maar is komen aanwaaien, 'personae'. Maskers. Ja, maar ik viel alweer lang geleden voor die merkwaardige etymologie van Phersu, de Etruskische halfgod die bij lijkenspelen optrad. Ineens verschijnt er die halfgod. Dat was mijn vader. Hij was geen masker, hij was een acteur zonder masker.

Ik lees nu ergens over theofanie. We denken over een god vaak als iets onbereikbaars, of iets doods. Dat kan zijn, maar ook als onbereikbare en als dode kun je nog verschijnen. Voor een god maakt dat niet uit. Kijk maar hier, wat is deze blog anders dan taal die voortvloeit uit de verschijning van mijn vader, die dus misschien wel teruggaat op de verschijning van die halfgod. Hij fascineert ons, we blijven ernaar kijken, en in die blik, lees ik bij mijn filosofen, is er geen subject en object. Zien en gezien vallen samen in het mysterie, het tremendum et fascinosum, zoals theoloog Rudolf Otto (1869-1937) de ervaring van het heilige typeerde. Vreeswekkend en fascinerend.  

Kleine complicatie is dat mijn vader niet hield van Latijn. 'Geen woord Latijn', stond er in zijn instructies voor de uitvaart, waarbij hij aantekende dat ik die moest leiden, en wetende dat ik lesgeef in het vak Latijn. Nu zaten daar geen kwade bedoelingen achter, want kwade bedoelingen waren mijn vader vreemd. Het ergerlijke was juist dat zijn bedoelingen altijd goed waren, zodat je hem nooit ergens op kon aanspreken. Maar omdat ik nu eenmaal getraind ben in het zoeken naar betekenissen in teksten, roept de tegenspraak in mij de reactie op om er een gedachte of wat aan te wijden.

De makkelijke oplossing is om mijn vader zozeer te vereenzelvigen met mijn Etruskische halfgod, dat ik hem zichzelf laat redden uit de Romeinse verdrukking en verdringing van de Etruskische cultuur. Dat zou te makkelijk zijn, omdat het Latijn door mijn vader niet werd geassocieerd met de Romeinen, maar met de conservatieve katholieke kerk. En die kun je ook weer niet zomaar identificeren met de Romeinen. Er zitten ongetwijfeld Etruskische elementen in de katholieke kerk, die ongetwijfeld weer anders zijn dan de verdrongen Etruskische elementen bij de Romeinen. Je ziet, het wordt al gauw te gecompliceerd en nietszeggend.

Nee, ik denk dat het verbod van mijn vader op een bepaalde manier de ervaring van het heilige illustreert die ik hierboven theofanie noemde, de verschijnende god. Het mag dan zijn dat die verschijning vreeswekkend en fascinerend is, we zijn tegelijk ook mensen en willen graag weten waar we het over hebben. Zo las ik de volgende uitspraak van onze Otto:

'De goden zijn geen personificaties. Er is in werkelijkheid geen 'personificatie', maar alleen een ontpersonificatie, zoals er ook geen 'mythenvorming' is, maar alleen ontmythologisering; en zoals het, naar het betekenisvolle woord van Schelling, zinloos is om te vragen hoe de mens bij God kan zijn gekomen, terwijl er alleen gevraagd kan worden hoe hij zich van God heeft kunnen verwijderen.'

Met andere woorden, dingen zoals mythes, taal en goden verzin je niet, je bent er altijd al in, ze bestonden er altijd al. Tegelijk zien we hoe we ons verwijderen van al deze zaken, hoe we ze brengen tot hun grenzen, in de ontplooiing van de rationaliteit. Dat zie ik weerspiegeld in het Latijnverbod van mijn katholieke vader, waarmee hij overeenkwam met de protestantse lijn van Otto (hij was protestant). Liturgie moet gebeuren in de volkstaal, niet omdat het Nederlands zo mooi is, maar omdat we elkaar moeten kunnen verstaan.

Ik kom nu tot de toch wel opmerkelijke conclusie dat ik mijn vader van nu af anders moet gaan bekijken. Niet als de persoonlijkheid die hij leek te zijn, en die ik zo graag in hem wilde zien, maar als mijn voorganger in het proces van ontpersonificatie. In essentie betekent dit dat we de wereld zien als verschijning van goden, als theofanie. We zien mensen, dieren, natuur. De plaats waar mijn vader dit als geheel kon aanschouwen was de kerk. Maar toen hij zag hoe die kerk groepen hiervan afzonderde, via hiërarchie, verbod van priesterwijding voor vrouwen, begon hij zich langzaam los te maken van die kerk, de 'Latijnse' kerk.

Ik denk aan Teilhard de Chardin (1881-1955), die de evolutie wilde verenigen met de scheppingstheologie. Dat vond mijn vader fascinerend. Het gaf hem de basis om zelfs oorlogen en ruzies te relativeren. 'Het kan zijn dat liefde niet in onze generatie overwint', zei hij, 'maar het kan altijd over lange tijd gebeuren, als we generaties verder zijn.' Het verklaart zeker ook de fascinatie van mijn vader voor encyclopedische vormen van wetenschap, waarover ik het eerder al had (zie hier). De interesse van mijn vader voor wetenschap was oppervlakkig, maar je zou juist die oppervlakkigheid beter kunnen begrijpen vanuit de theofanie. Het was vooral de fascinatie die hij koesterde, niet zozeer de nieuwsgierigheid of de strengheid van methode.

Zo verschijnt langzaam de natuur. Niet de natuur van de elementen waarmee we strijden, en ook niet de natuur van de natuurwetenschappen. Het is het beeld van de natuur, de natuur zoals die aan ons verschijnt, bij autoritjes of wanneer we kijken naar de Tour de France ('Kiek doa, doa geet der geale trui!). Of de natuur van bepaalde mythes en plaatsen. Overal doken voor hem beelden op, geesten van overledenen, die meestal vluchtig bleven, kwamen en gingen. Nog toen hij al half dement was bleef hij wegjes en huizen aanwijzen waar die en die gewoond had. Eerder namen dan personen, zijn manier om de natuur te ontpersonificeren.

Door over mijn vader te schrijven, begin ik nu te begrijpen, ontpersonificeer ik mezelf, ik word een ander, de ander die ik altijd al was maar graag wilde verdringen, omdat ik dacht dat ik zelf een persoon moest worden. Ik heb me nu ingeleefd in een stukje theorie van Rudolf Otto, mijn vader binnen de kaders van die theorie gebracht, en beoefen daarmee op mijn manier theorie, dat wil zeggen beschouwing, het zien waarin het geziene samenvalt met degene die ziet, en waarin ze allebei opgaan. Voor alle duidelijkheid: daar is geen woord Latijn bij, theoria is een Grieks woord, en op zijn manier heeft mijn vader dat begrepen.

Rudolf Otto